Η θεραπευτική σχέση: Τι σημαίνει πραγματικά να μας ακούει κάποιος;The therapeutic relationship: what does it really mean to be heard?
Δεν ακούμε για να απαντήσουμε, να διορθώσουμε ή να κατευθύνουμε. Ακούμε για να κατανοήσουμε.We do not listen in order to answer, to correct or to direct. We listen in order to understand.
Η ζωή μας, από τη στιγμή που ερχόμαστε στον κόσμο, είναι γεμάτη από σχέσεις και αλληλεπιδράσεις. Μέσα από αυτές μαθαίνουμε, συνδεόμαστε, εξελισσόμαστε, πληγωνόμαστε και έτσι σταδιακά διαμορφώνεται ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τους άλλους και τη ζωή. Κάθε σχέση έχει τη δική της δυναμική και τη δική της θέση στη ζωή μας. Υπάρχουν όμως σχέσεις στις οποίες μπορούμε να είμαστε περισσότερο ο εαυτός μας και άλλες στις οποίες κρατάμε ένα ή περισσότερα κομμάτια του εαυτού μας 'πιο πίσω'.
Σε πόσες από τις σχέσεις μας μπορούμε πραγματικά να φέρουμε τον εαυτό μας ολόκληρο; Να μιλήσουμε για όσα σκεφτόμαστε χωρίς να φοβόμαστε ότι θα κριθούμε; Να εκφράσουμε ένα συναίσθημα χωρίς να χρειαστεί αμέσως να το εξηγήσουμε ή να το δικαιολογήσουμε; Να πούμε κάτι που ακόμη δεν έχουμε καταλάβει ούτε εμείς οι ίδιοι και να υπάρχει κάποιος που θα μείνει εκεί, χωρίς να βιαστεί να μας δώσει μια απάντηση;
Ο Carl Rogers, θεμελιωτής της προσωποκεντρικής προσέγγισης, είχε αναφερθεί στη διαφορά ανάμεσα στο να ακούμε πραγματικά έναν άνθρωπο και στο να ακούμε έχοντας ήδη στο μυαλό μας την απάντηση που θα του δώσουμε. Στην καθημερινότητά μας, αυτό είναι κάτι που συμβαίνει συχνά. Όταν ένας άνθρωπος που αγαπάμε, μας μιλά για κάτι που τον δυσκολεύει, θέλουμε να τον βοηθήσουμε. Είμαστε απολύτως πρόθυμοι να του δώσουμε συμβουλές, να προσπαθήσουμε να βρούμε λύσεις, να τον καθησυχάσουμε ή να μοιραστούμε μια δική μας εμπειρία που θεωρούμε ότι μπορεί να τον βοηθήσει. Όλα αυτά πιθανότατα προέρχονται από πραγματικό ενδιαφέρον και αγάπη.
Υπάρχουν όμως στιγμές που αυτό που χρειάζεται ο άλλος δεν είναι μια λύση. Χρειάζεται να νιώσει ότι κάποιος κατάλαβε τι πραγματικά προσπαθεί να εκφράσει.
Χρειάζεται να νιώσει ότι κάποιος μπορεί να 'μείνει' μαζί του στο δύσκολο, χωρίς να προσπαθεί να τον ανακουφίσει.
Εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό μέρος της έννοιας της ενσυναίσθησης. Στην προσωποκεντρική προσέγγιση, ενσυναίσθηση δεν σημαίνει απλώς ότι αναγνωρίζουμε και καταλαβαίνουμε ότι κάποιος είναι στενοχωρημένος, αγχωμένος ή θυμωμένος. Σημαίνει να προσπαθούμε να κατανοούμε κάθε στιγμή την εμπειρία του, μέσα από τη δική του οπτική, να πλησιάζουμε τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος βιώνει αυτό που συμβαίνει, χωρίς να θεωρούμε ότι γνωρίζουμε ήδη τι αισθάνεται ή τι χρειάζεται.
Αυτό απαιτεί μια διαφορετική ποιότητα ακρόασης. Δεν ακούμε για να απαντήσουμε, να διορθώσουμε ή να κατευθύνουμε. Ακούμε για να κατανοήσουμε.
Η θεραπευτική σχέση βασίζεται σε αυτή την ιδιαίτερη μορφή παρουσίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι που αγαπάμε δεν μπορούν να μας ακούσουν με βαθιά κατανόηση. Πολλοί άνθρωποι έχουν στη ζωή τους σχέσεις που προσφέρουν ασφάλεια, φροντίδα και ουσιαστική αποδοχή. Η θεραπευτική σχέση, όμως, έχει διαφορετικό χαρακτήρα. Δημιουργεί έναν χώρο όπου μπορούμε να στραφούμε περισσότερο προς τη δική μας εμπειρία και να μιλήσουμε, εάν και εφόσον θέλουμε, για όσα δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε στις άλλες μας σχέσεις, χωρίς να χρειάζεται να προστατεύσουμε τον άλλον από όσα αισθανόμαστε ή να παρουσιάσουμε μια συγκεκριμένη εικόνα του εαυτού μας.
Στη θεραπεία μπορούμε να μιλήσουμε για τον θυμό μας, τη θλίψη, τον φόβο, τη ζήλια, την αμφιθυμία ή ακόμη και για σκέψεις που δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε οι ίδιοι. Δεν χρειάζεται να έχουμε ξεκαθαρίσει τι νιώθουμε, ούτε να γνωρίζουμε από πριν τι θέλουμε να αλλάξει. Μπορούμε να ξεκινήσουμε ακόμη και από ένα «δεν ξέρω τι μου συμβαίνει». Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η εμπειρία μας μπορεί σταδιακά να γίνει πιο ξεκάθαρη.
Ο θεραπευτής δεν βρίσκεται εκεί για να μας πει ποιοι πρέπει να είμαστε ή ποια απόφαση πρέπει να πάρουμε. Η θεραπευτική σχέση δεν στηρίζεται στην ιδέα ότι ο ένας γνωρίζει και ο άλλος πρέπει να ακολουθήσει. Αντίθετα, στηρίζεται στο γεγονός ότι ο θεραπευόμενος νιώθει αρκετά ασφαλής και αποδεκτός, ώστε σταδιακά μπορεί να γνωρίσει βαθύτερα τον εαυτό του, να κατανοήσει τις ανάγκες και τα συναισθήματά του και να εμπιστευτεί περισσότερο τον εαυτό και την εμπειρία του.
Αυτό είναι και ένα από τα βασικά στοιχεία της προσωποκεντρικής προσέγγισης. Η αποδοχή, η ενσυναίσθηση και η αυθεντική παρουσία του θεραπευτή δεν λειτουργούν ως τεχνικές που εφαρμόζονται πάνω στον άνθρωπο. Αποτελούν τον τρόπο με τον οποίο δημιουργείται η ίδια η θεραπευτική σχέση.
Όταν ένας άνθρωπος αισθάνεται ότι μπορεί να υπάρξει όπως είναι, χωρίς να χρειάζεται να παρουσιάσει μια καλύτερη, πιο δυνατή ή πιο 'σωστή' εκδοχή του, μπορεί να αρχίσει να πλησιάζει πλευρές του εαυτού του, που μέχρι τότε ήταν 'κρυμμένες'. Θα αρχίσει να αναγνωρίζει συναισθήματα και ανάγκες που δυσκολευόταν να ακούσει και να κατανοεί διαφορετικά τον τρόπο με τον οποίο σχετίζεται με τον εαυτό του και τους άλλους.
Το σημαντικό εδώ είναι ότι η εμπειρία δεν μένει απαραίτητα μόνο μέσα στη θεραπευτική σχέση. Όταν έχουμε βιώσει ότι κάποιος μπορεί να μας ακούσει με αποδοχή και χωρίς να μας κρίνει, με τον χρόνο γίνεται πιο εύκολο και για εμάς να σταθούμε στον εαυτό μας με περισσότερη κατανόηση και λιγότερη αυστηρότητα.
Στο σημείο αυτό βρίσκεται κάτι από την ουσία της θεραπευτικής σχέσης: στο να νιώσουμε ότι μπορούμε να είμαστε όπως είμαστε. Μέσα από αυτή την εμπειρία αποδοχής, μπορεί να δημιουργηθεί ο χώρος για να γνωρίσουμε βαθύτερα τον εαυτό μας και να επιτρέψουμε στην προσωπική μας εξέλιξη να συμβεί.
Γιατί, όπως έγραψε ο Carl Rogers, 'το παράδοξο είναι πως όταν αποδέχομαι τον εαυτό μου όπως είναι, τότε μπορώ πραγματικά να αρχίσω να αλλάζω'.
* Για λόγους ευχέρειας της γραφής, όπου χρησιμοποιείται το αρσενικό γένος, αυτό αναφέρεται σε όλα τα φύλα και δεν αποτελεί αποκλεισμό ή διάκριση.
From the moment we come into the world, our life is full of relationships and interactions. Through them we learn, connect, grow and get hurt, and in this way the manner in which we perceive ourselves, others and life is gradually shaped. Every relationship has its own dynamic and its own place in our life. There are relationships, however, in which we can be more ourselves, and others in which we keep one or more parts of ourselves “further back”.
In how many of our relationships can we truly bring our whole selves? Speak about what we are thinking without fearing judgement? Express a feeling without having to explain or justify it straight away? Say something we have not yet understood ourselves, and have someone stay there with us, without rushing to give us an answer?
Carl Rogers, founder of the person-centred approach, spoke of the difference between truly listening to a person and listening while already holding in mind the answer we are going to give them. In everyday life, this happens often. When someone we love tells us about something they are struggling with, we want to help. We are entirely willing to offer advice, to try to find solutions, to reassure them, or to share an experience of our own that we think might help. All of this most likely comes from real concern and love.
There are moments, however, when what the other person needs is not a solution. They need to feel that someone has understood what they are really trying to express.
They need to feel that someone can “stay” with them in the difficulty, without trying to relieve it.
Here lies an important part of what empathy means. In the person-centred approach, empathy does not simply mean recognising and understanding that someone is upset, anxious or angry. It means trying to understand, moment by moment, their experience from their own perspective; to come close to the way they themselves live what is happening, without assuming we already know what they feel or what they need.
This requires a different quality of listening. We do not listen in order to answer, to correct or to direct. We listen in order to understand.
The therapeutic relationship rests on this particular form of presence. This does not mean that the people we love cannot listen to us with deep understanding. Many people have relationships in their lives that offer safety, care and genuine acceptance. The therapeutic relationship, however, has a different character. It creates a space where we can turn more towards our own experience and speak, if and when we wish, about what we find hard to express in our other relationships, without needing to protect the other person from what we feel or to present a particular image of ourselves.
In therapy we can speak about our anger, our sadness, fear, jealousy, ambivalence, or even thoughts we find hard to accept in ourselves. We do not need to have worked out what we feel, nor to know in advance what we want to change. We can begin even from an “I don't know what is happening to me”. Through this process, our experience can gradually become clearer.
The therapist is not there to tell us who we should be or which decision we should take. The therapeutic relationship does not rest on the idea that one person knows and the other must follow. On the contrary, it rests on the client feeling safe and accepted enough that, gradually, they can come to know themselves more deeply, understand their needs and feelings, and trust themselves and their experience more.
This is one of the core elements of the person-centred approach. The therapist's acceptance, empathy and authentic presence do not work as techniques applied to a person. They are the very way in which the therapeutic relationship itself comes into being.
When a person feels they can exist as they are, without needing to present a better, stronger or more “correct” version of themselves, they can begin to approach parts of themselves that had until then been “hidden”. They begin to recognise feelings and needs they had found hard to hear, and to understand differently the way they relate to themselves and to others.
What matters here is that the experience does not necessarily remain only inside the therapeutic relationship. Once we have experienced that someone can listen to us with acceptance and without judgement, in time it becomes easier for us, too, to stand with ourselves with more understanding and less severity.
Something of the essence of the therapeutic relationship lies right here: in feeling that we can be as we are. Through this experience of acceptance, space can open up for us to know ourselves more deeply and to allow our own development to happen.
Because, as Carl Rogers wrote, “the curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change”.
* For ease of writing, wherever the masculine gender is used it refers to all genders and does not constitute exclusion or discrimination.