Ο δρόμος προς την αυτοπραγμάτωση: Η ψυχοθεραπεία ως διαδρομήThe road to self-actualisation: psychotherapy as a journey
Μια στάση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν προχωράμε.A stop does not necessarily mean that we are not moving forward.
Τα τελευταία χρόνια, μέσα από δημοσιεύσεις και συζητήσεις που συναντώ στο διαδίκτυο, παρατηρώ συχνά ερωτήματα, αμφισβητήσεις, αλλά και μια γενικότερη σύγχυση γύρω από το τι είναι τελικά η ψυχοθεραπεία και τι μπορεί να προσφέρει. Ανάμεσα σε αυτά συναντώ συχνά και συγχύσεις γύρω από έννοιες όπως η αυτοεκτίμηση, τα όρια, η διεκδικητικότητα, ο εγωισμός και η φροντίδα του εαυτού.
Με αφορμή αυτές τις παρατηρήσεις, θέλησα να γράψω για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι την ψυχοθεραπεία. Για εμένα, η ψυχοθεραπεία είναι μια διαδρομή. Μια μεγάλη διαδρομή, που ο καθένας επιλέγει αν θα ακολουθήσει και πώς θα ακολουθήσει.
Όπως σε κάθε μακρινό ταξίδι, έτσι και εδώ δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι θα διανύσουμε ολόκληρη την απόσταση χωρίς να σταματήσουμε. Θα υπάρξουν στάσεις για ξεκούραση, ίσως κάποιες διανυκτερεύσεις, στιγμές που θα χρειαστεί να αφήσουμε το αυτοκίνητο στην άκρη και να πάρουμε λίγο χρόνο πριν συνεχίσουμε. Δεν σημαίνει ότι σταματήσαμε το ταξίδι. Σημαίνει ότι συνεχίζουμε με έναν ρυθμό που μπορούμε να αντέξουμε.
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μια γραμμική διαδικασία που ξεκινά από ένα σημείο και κινείται συνεχώς προς τα πάνω, με ολοένα μεγαλύτερη ταχύτητα, μέχρι να φτάσει σε έναν συγκεκριμένο προορισμό. Δεν υπάρχει μια τελική κατάσταση στην οποία φτάνουμε και από εκεί και πέρα όλα έχουν λυθεί.
Άλλωστε και σε ένα πραγματικό ταξίδι η διαδρομή σπάνια είναι τόσο απλή. Μπορεί να συναντήσουμε κίνηση, να αλλάξει ο καιρός, να χρειαστεί να ακολουθήσουμε έναν παράδρομο ή να ανακαλύψουμε ότι πήραμε μια λάθος στροφή. Μπορεί να χρειαστεί να γυρίσουμε πίσω για λίγο, να ξαναβρούμε τον δρόμο και να συνεχίσουμε από ένα διαφορετικό σημείο.
Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί και στην ψυχοθεραπεία.
Υπάρχουν περίοδοι που αισθανόμαστε ότι προχωράμε. Υπάρχουν άλλες που μοιάζουν περισσότερο με στάσεις. Και υπάρχουν στιγμές που μπορεί να αναρωτηθούμε αν βρισκόμαστε ακόμη στον δρόμο που πραγματικά θέλουμε να ακολουθήσουμε.
Μια στάση, λοιπόν, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν προχωράμε.
Μπορεί να σημαίνει ότι χρειαζόμαστε ξεκούραση. Ο οργανισμός δεν μπορεί να βρίσκεται διαρκώς σε διαδικασία επεξεργασίας, αναζήτησης και αλλαγής. Όπως δεν θα απαιτούσαμε από έναν άνθρωπο που οδηγεί για πολλές ώρες να συνεχίσει χωρίς να σταματήσει, έτσι και στην ψυχοθεραπεία υπάρχουν στιγμές που χρειάζεται να πάρουμε μια ανάσα και να αφομοιώσουμε όσα έχουν ήδη συμβεί.
Μπορεί όμως να σταματήσουμε και για να κοιτάξουμε τον χάρτη.
Να αναρωτηθούμε: Πού βρίσκομαι; Πώς έφτασα μέχρι εδώ; Αυτός είναι ο δρόμος που θέλω να συνεχίσω; Πήρα αυτή τη στροφή επειδή την επέλεξα ή επειδή δεν γνώριζα κάποιον άλλον δρόμο; Μήπως πήρα αυτήν την στροφή γιατί κάποιος άλλος μου είπε ότι 'έπρεπε' να την ακολουθήσω;
Και μερικές φορές, μόνο και μόνο επειδή έχουμε σταματήσει για λίγο, μπορούμε να δούμε πράγματα που δεν θα βλέπαμε, εάν συνεχίζαμε βιαστικά.
Ας πάρουμε για παράδειγμα τα όρια
Ένας άνθρωπος μπορεί να έρθει στη θεραπεία έχοντας μάθει να βάζει διαρκώς τον εαυτό του τελευταίο. Να δυσκολεύεται να πει «όχι», να προσαρμόζεται στις ανάγκες των άλλων, να φοβάται τη δυσαρέσκεια ή την απόρριψη και να μην έχει μάθει να αναγνωρίζει πότε κάτι ξεπερνά τα δικά του όρια.
Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία μπορεί, για πρώτη φορά, να αντιληφθεί πόσο λίγο χώρο είχε δώσει μέχρι τότε στον εαυτό του. Και αυτή η ανακάλυψη μπορεί να είναι βαθιά σημαντική.
Κάνοντας αυτή την ανακάλυψη, μπορεί, για ένα διάστημα, να οδηγηθεί στο άλλο άκρο. Να αποφασίσει ότι από εδώ και πέρα κανείς δεν θα μπορεί να τον πλησιάσει, να επηρεάσει τις αποφάσεις του ή να ζητήσει κάτι από εκείνον. Τα όρια μπορεί να γίνουν απόλυτα. Η απόσταση μπορεί να μοιάζει ο ασφαλέστερος τρόπος προστασίας.
Και αυτή μπορεί να είναι μία στάση ή ένα σημείο της διαδρομής.
Όπως ένας ταξιδιώτης που έχει βρεθεί κάποτε σε έναν δύσβατο δρόμο, μπορεί την επόμενη φορά να επιλέξει έναν πιο απομονωμένο δρόμο για να αισθανθεί ασφαλής, έτσι μπορεί και ένας άνθρωπος να χρειαστεί, για ένα διάστημα, να απομακρυνθεί περισσότερο από τους άλλους. Ίσως αυτός ο δρόμος να μην είναι ο τελικός του προορισμός. Μπορεί όμως, να είναι ένας δρόμος που χρειάζεται να διασχίσει, μέχρι να μπορέσει να ανακαλύψει με μεγαλύτερη ασφάλεια πού θέλει πραγματικά να βρίσκεται.
Με τον χρόνο, μπορεί να αρχίσει να αναζητά έναν δρόμο ανάμεσα στα δύο άκρα. Να ανακαλύψει ότι μπορεί να έχει όρια χωρίς να απομακρύνει όλους τους ανθρώπους. Να προστατεύει τον εαυτό του χωρίς να κλείνει κάθε πόρτα. Να λέει «όχι» χωρίς να χρειάζεται να αισθάνεται ενοχή. Να παραμένει σε μια σχέση χωρίς να χάνει τον εαυτό του.
Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί και με την αυτοεκτίμηση
Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν μάθει να θεωρούν τις ανάγκες των άλλων σημαντικότερες από τις δικές τους. Όταν αρχίζουν να αναγνωρίζουν την αξία τους, μπορεί για ένα διάστημα να δυσκολευτούν να ξεχωρίσουν τη φροντίδα του εαυτού από τον εγωισμό. Το να αρχίσουμε να υπολογίζουμε τον εαυτό μας δεν σημαίνει ότι παύουμε να υπολογίζουμε τους άλλους. Το να διεκδικούμε χώρο για εμάς δεν συνεπάγεται απαραίτητα ότι θα αφαιρέσουμε τον χώρο κάποιου άλλου.
Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της θεραπευτικής διαδρομής: δεν χρειάζεται κάθε ανακάλυψη να μας οδηγήσει αμέσως στην «τέλεια ισορροπία».
Μερικές φορές χρειάζεται πρώτα να γνωρίσουμε διάφορες εκδοχές μας.
Να μάθουμε πώς είναι να λέμε «όχι», όταν για χρόνια λέγαμε μόνο «ναι». Να μάθουμε πώς είναι να φροντίζουμε τον εαυτό μας, όταν για χρόνια φροντίζαμε μόνο τους άλλους. Να αναγνωρίσουμε τον θυμό μας, όταν μέχρι τότε δεν του επιτρέπαμε να υπάρξει.
Και έπειτα, με τον χρόνο, να αρχίσουμε να αναζητούμε τη δική μας θέση ανάμεσα στα δύο.
Όπως σε ένα ταξίδι δεν υπάρχει μόνο ο προορισμός, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να φτάσουμε σε αυτόν, έτσι και στην ψυχοθεραπεία δεν έχει σημασία μόνο το «πού θα καταλήξουμε». Έχει σημασία να γνωρίζουμε όλο και περισσότερο ποιοι είμαστε όταν επιλέγουμε τον δρόμο μας.
Και δεν υπάρχει ένας δρόμος που να είναι σωστός για όλους.
Κάποιος μπορεί να επιθυμεί περισσότερη εγγύτητα στις σχέσεις του. Κάποιος άλλος περισσότερη αυτονομία. Κάποιος μπορεί να θέλει να δημιουργήσει μια οικογένεια, ενώ κάποιος άλλος να επιλέξει μια διαφορετική μορφή ζωής. Η αυτοπραγμάτωση δεν σημαίνει ότι όλοι πρέπει να φτάσουμε στον ίδιο προορισμό.
Σημαίνει ότι μπορούμε να γνωρίζουμε περισσότερο τον εαυτό μας, να ακούμε την εμπειρία μας και να επιλέγουμε με μεγαλύτερη επίγνωση τον δρόμο που θέλουμε να ακολουθήσουμε.
Και ίσως κάποιες φορές να χρειαστεί να σταματήσουμε για λίγο…
Να διανυκτερεύσουμε σε ένα σημείο της διαδρομής..
Να κοιτάξουμε πίσω..
Να αλλάξουμε κατεύθυνση..
Να επιστρέψουμε σε έναν δρόμο που είχαμε κάποτε αφήσει ή ακόμη και να αποφασίσουμε ότι ο προορισμός που κάποτε θέλαμε δεν είναι αυτός που στο σήμερα επιθυμούμε.
Γιατί η ψυχοθεραπεία δεν είναι ένας δρόμος που κάποιος άλλος έχει χαράξει για εμάς. Είναι μια διαδικασία μέσα στην οποία μπορούμε να γνωρίσουμε καλύτερα τη δική μας διαδρομή, να καταλάβουμε τις στροφές που έχουμε πάρει και να επιλέξουμε, όσο μπορούμε, πώς θέλουμε να συνεχίσουμε.
Η ζωή, εξάλλου, εμπεριέχει την ελευθερία να επιλέγουμε, να αλλάζουμε και να επαναπροσδιοριζόμαστε. Να αναγνωρίζουμε τι είναι πραγματικά δικό μας και να έχουμε την ελευθερία να το ακολουθούμε. Με επίγνωση.
* Για λόγους ευχέρειας της γραφής, όπου χρησιμοποιείται το αρσενικό γένος, αυτό αναφέρεται σε όλα τα φύλα και δεν αποτελεί αποκλεισμό ή διάκριση.
In recent years, through posts and discussions I come across online, I often notice questions, doubts, and a more general confusion about what psychotherapy actually is and what it can offer. Among these I frequently find confusion around concepts such as self-esteem, boundaries, assertiveness, selfishness and self-care.
Prompted by these observations, I wanted to write about the way I understand psychotherapy. For me, psychotherapy is a journey. A long journey, which each person chooses whether to take, and how.
As on any long trip, we cannot expect to cover the whole distance without stopping. There will be stops to rest, perhaps a night or two along the way, moments when we need to pull the car over and take some time before continuing. That does not mean we have abandoned the journey. It means we are continuing at a pace we can sustain.
Psychotherapy is not a linear process that starts at one point and moves steadily upwards, ever faster, until it arrives at a particular destination. There is no final state we reach after which everything is resolved.
Besides, on a real journey the route is rarely that simple. We may hit traffic, the weather may change, we may need to take a side road, or discover that we took a wrong turning. We may need to go back for a while, find the road again, and continue from a different point.
Something similar can happen in psychotherapy.
There are periods when we feel we are moving forward. There are others that feel more like standing still. And there are moments when we may wonder whether we are still on the road we really want to be travelling.
A stop, then, does not necessarily mean that we are not moving forward.
It may mean that we need rest. The organism cannot be permanently in a state of processing, searching and changing. Just as we would not demand that someone who has been driving for many hours carry on without stopping, so in psychotherapy there are moments when we need to take a breath and absorb what has already happened.
But we may also stop in order to look at the map.
To ask ourselves: Where am I? How did I get here? Is this the road I want to keep travelling? Did I take this turning because I chose it, or because I knew of no other road? Did I perhaps take this turning because someone else told me I “ought” to?
And sometimes, simply because we have stopped for a while, we can see things we would not have seen had we hurried on.
Take boundaries, for example
A person may come to therapy having learned to put themselves constantly last. Finding it hard to say “no”, adapting to the needs of others, fearing displeasure or rejection, and never having learned to recognise when something goes beyond their own limits.
Through the therapeutic process they may realise, for the first time, how little space they had given themselves until then. And that discovery can be profoundly significant.
Having made it, they may for a time swing to the other extreme. They may decide that from now on no one will be able to come close, to influence their decisions or to ask anything of them. Boundaries may become absolute. Distance may seem the safest form of protection.
And this too may be a stop, or a point along the road.
Just as a traveller who once found themselves on a rough road may next time choose a more isolated route in order to feel safe, so a person may need, for a while, to move further away from others. That road may not be their final destination. It may, however, be a road they need to travel until they can discover, with greater safety, where they really want to be.
In time, they may begin to look for a road between the two extremes. To discover that they can have boundaries without pushing everyone away. To protect themselves without closing every door. To say “no” without having to feel guilty. To stay in a relationship without losing themselves.
Something similar can happen with self-esteem
There are people who have learned to treat the needs of others as more important than their own. When they begin to recognise their own worth, they may for a time find it hard to distinguish self-care from selfishness. Beginning to take ourselves into account does not mean we stop taking others into account. Claiming space for ourselves does not necessarily mean taking away someone else's.
And perhaps here lies one of the most interesting points of the therapeutic journey: not every discovery needs to lead us immediately to a “perfect balance”.
Sometimes we first need to become acquainted with different versions of ourselves.
To learn what it is like to say “no”, when for years we only said “yes”. To learn what it is like to care for ourselves, when for years we cared only for others. To recognise our anger, when until then we did not allow it to exist.
And then, in time, to begin looking for our own place between the two.
Just as a journey is not only about the destination but also about the way we choose to reach it, so in psychotherapy what matters is not only “where we will end up”. What matters is knowing more and more who we are when we choose our road.
And there is no one road that is right for everyone.
One person may want more closeness in their relationships. Another, more autonomy. One may want to build a family, while another chooses a different form of life. Self-actualisation does not mean that we must all arrive at the same destination.
It means that we can know ourselves more, listen to our experience, and choose with greater awareness the road we want to follow.
And perhaps at times we will need to stop for a while…
To spend the night at some point along the way..
To look back..
To change direction..
To return to a road we once left, or even to decide that the destination we once wanted is not the one we wish for today.
Because psychotherapy is not a road someone else has mapped out for us. It is a process in which we can come to know our own route better, understand the turnings we have taken, and choose, as far as we can, how we want to continue.
Life, after all, contains the freedom to choose, to change and to redefine ourselves. To recognise what is truly ours and to have the freedom to follow it. With awareness.
* For ease of writing, wherever the masculine gender is used it refers to all genders and does not constitute exclusion or discrimination.